Historia in his paginis summatim relata quasi inscripta in hujus monumenti architectura est : varietate ejus ostenduntur continuae aedificationis aetates. Sub sanctuario jacent Merovingici altaris bases, verisimile testimonium illius temporis quo primum oratorium conditum est.

Nostri temporis apsida sustinent fundamenta Romanica ecclesiae Cluniacensis quam anno 1063 Domnus Durandus de Bredonno magnis sollemniis consecravit.

XII saeculo exeunte, haec abbatialis ecclesia amplior facta est tholisque novum aedificium tectum est. Infimi basilicae navis muri in abbatiali, qualis nunc est, illius temporis sunt.

Inter XVum saeculum, secundam auream aetatem, aedificium permutatum est. Gothicum genus superioribus basilicae navis partibus totique absidi impositum est, medio basilicae spatio splendida ac unica camera tecto, secundum consuetudinem Tolosanorum. Quae abbatialis ecclesia, muralibus picturis nuper restitutis, laetissimam speciem habet.

Statuaria divitissima ac amoenissima.

XVIII saeculi signorum aurum cum luteo colore tectoriorum operum concordat. In parvis aediculis lateralibus ostenduntur haec pulcherrima generis Gothici opera :

Lapidea statua Virginis cum jacenti filio (vulgo "Pieta"), in cujus basi inscripta sunt annus (1476) et nomina donatorum.

In Sancti Sacramenti sacrario, altera statua de eodem argumento, Notre-Dame du Lemboulari appellata, inest etiam.

	Haec amoena XV saeculi etiam "Fuga in Aegyptum"
Haec somptuosa "Depositio in sepulcro" cum octo majoribus personis
	Ecce pulcherrimum ac Romanicum XII saeculi Christum de arborescenti cruce pendentem, pacis plenum, et serenitate sua tympani personarum similem